دانشمندان معمای دیرینه منشاء ذرت را حل کردند

ذرت یکی از با اهمیت ترین محصولات زراعی جهان به‌شمار می‌رود؛ اما منشاء آن از زمان‌ها پیش دانشمندان را سردرگم کرده است. بیشتر از یک قرن طول کشید تا دانشمندان این ایده را بپذیرند که ذرت تقریبا ۹ هزار سال پیش، در مناطق پست مکزیک از گیاه وحشی پارویگلومیس که زیرگونه‌ای از تئوسینت محسوب می‌بشود، اهلی شد؛ اما اکنون گروهی از ژنتیک‌دانان این تاریخچه را مقداری پیچیده‌تر کرده‌اند و می‌گویند که ذرت یک جد وحشی دوم نیز دارد.

بین ۱۵ تا ۲۵ درصد از ژن‌ها در همه گونه‌های حاضر ذرت از پارویگلومیس نمی‌آیند؛ بلکه از زیرگونه‌ی کوهستانی تئوسینت به‌نام مکزیکانا منشاء می‌گیرند که نزدیک به ۴ هزار سال بعد از اهلی‌شدن توسط مردم، با ذرت پیوند زده شد. لوگان کیستلر، انسان‌شناس که اهلی‌کردن گیاهان را در موزه‌ی ملی تاریخ طبیعی موسسه‌ی اسمیتسونیان مطالعه می‌کند، می‌گوید: «ذرت گیاهی است که به‌خوبی مطالعه شده؛ به این علت شگفتی‌آور است بدانیم خویشاوندی دارد که آن را نادیده گرفته‌ایم. تا این مدت چیزهای اساسی بسیاری برای یادگیری درمورد ذرت وجود دارد؛ اما هم چنان اشکار نیست که چرا دورگه‌ی تازه تا این حد گسترده شده است.»

جفری راس ایبارا، زیست‌شناسی تکاملی از دانشگاه کالیفرنیا، دیویس برای فهمیدن چگونگی سازگاری گیاه بومی دشت با ارتفاعات سرد مرکزی مکزیک، اغاز به مطالعه‌ی رابطه‌ی زیرگونه‌ی تئوسینت مکزیکیا با ذرت کرد. به‌حرف های‌ی راس، آن‌ها مدام شواهدی از تئوسینت دوم را در مکان‌های مورد جستجوی خود اشکار می‌کردند. این تیم نزدیک به ۱۰۰۰ ژنوم ذرت را از انواع سنتی، گونه‌های مدرن و باقی مانده گیاه باستانی حفاری‌شده از جنوب‌شرقی ایالات متحده تا شرق برزیل مورد بازدید قرار داد.

داده‌های ژنتیکی و شواهد باستان‌شناسی نشان خواهند داد که ذرت در دو موج از مکزیک خارج شده است. ذرت نزدیک به ۹ هزار سال پیش، بعد از اهلی‌شدن از پارویگلومیس در حوزه‌ی رودخانه‌ی بالساس در ایالت گوئرو جاری، به‌شدت در امتداد سواحل اقیانوس آرام به جنوب گسترش یافت و ۷۸۰۰ سال پیش به پاناما و ۶۷۰۰ سال پیش به پرو رسید. بلال باستانی از پرو حاصل این موج اول بوده است. سپس از نزدیک به ۶ هزار سال پیش، ذرت به‌سمت ارتفاعات مکزیک و محل ترکیب با تئوسینت محلی مکزیکانا حرکت کرد.

اندکی بعد از حرکت ذرت به‌سمت ارتفاعات مکزیک، یک دفعه این ذرت دورگه‌ی تازه از سرزمین مکزیک خارج و با انواع فرد دیگر که در نتیجه‌ی موج اول در آمریکای مرکزی و جنوبی حاصل شده بودند، ترکیب یا جانشین آن‌ها شد. این گونه‌ی تازه علاوه‌بر حرکت به‌سمت شمال، درحدود ۴ هزار سال پیش به جنوب‌غربی ایالات متحده نیز رسید.

این که چرا گونه‌های دورگه‌ی تازه تا این حد گسترده شده‌اند هم چنان یک راز است. مود تنایلون، متخصص ژنتیک جمعیت که در آژانس تحقیقات ملی فرانسه و دانشگاه پاریس-ساکلی روی ذرت مطالعه می‌کند، می‌گوید: «منطقی می بود که ورود ژن‌ها از مکزیکانا برای سازگاری با ارتفاعات مهم باشد؛ اما وجود آن در همه‌جا چیزی می بود که فردی آن را گمان نمی‌زد.»

به‌نظر‌ی تنایلون، ذرت تازه باید یک مزیت باورنکردنی نسبت به انواع موج اول داشته باشد؛ اما این چیزی نیست که تیم راس ایبارا اشکار کرد. تحلیل‌های ژنتیکی و بلال‌های باستانی نشان خواهند داد که ذرت موج اول قبلا دارای گوش‌های بزرگ، هسته‌های نرم و دیگر صفات مطلوب بوده که آن را از تئوسینت نزدیک می‌کرده است.

محققان چند مزیت احتمالی ازجمله اندازه‌ی مقداری بزرگتر، دانه‌های زیاد تر در هر ردیف و تحمل ساعت‌های زیاد تر نور خورشید را برای ذرت موج دوم شناسایی کردند. این مزایا به ذرت تازه در مسیر حرکت به شمال و جنوب با روزهای طویل تابستان پشتیبانی کرده‌اند؛ اما به‌حرف های‌ی راس محققان هیچ جواب مسلمی ندارند.

زمان امکان پذیر سرنخی برای معما داشته باشد. به‌حرف های‌ی اندرو سامرویل، باستان‌شناس از دانشگاه ایالتی آیووا، دورگه‌سازی مکزیکانا در اغاز‌ی گذار بزرگ به کشاورزی بی‌تحرک‌تر اتفاق می‌افتد. مردمی که ذرت را اهلی و سپس با مکزیکانا ترکیب کردند، خوراک‌جوهایی بودند که غذاهای متنوع وحشی می‌خوردند و در عین حال تکه‌های کوچک ذرت و دیگر گیاهان را نیز پرورش می‌دادند؛ اما بین ۴۷۰۰ تا ۴۰۰۰ سال پیش و وقتی‌که ذرت موج دوم درحال گسترش می بود، این گیاه به غذای مهم برخی از جوامع آمریکای میانه تبدیل شد. بعد از آن تعداد بسیاری از جوامع دیگر نیز از این روش پیروی کردند و طولی نکشید که کشت ذرت به روش غالب زندگی در تعداد بسیاری از مناطق قاره‌ی آمریکا تبدیل شد.

هجوم تنوع ژنتیکی از تئوسینت آمریکایی امکان پذیر ذرت را به محصولی واقعا یقین تبدیل کرده باشد یا احتمالا کشاورزان اولیه‌ای که ذرت را از طریق مهاجرت یا تجارت پخش می‌کردند، به‌ دلایل فرهنگی فقط گونه‌های تازه را ترجیح می‌دادند. راس ایبارا اکنون با باستان‌شناسان و متخصصان ژنتیک انسانی کار می‌کند تا رابطه‌ی ذرت و مردم را درطول زمان ردیابی کند.