انواع سیستم های دفاع هوایی روسیه_باماها

در طول جنگ سرد، اتحاد جماهیر شوروی می‌دانست که نیروهای هوایی متعدد آن توان مقاومت در برابر قوت ترکیبی غرب را ندارند. این عدم توازن تا حدی علتشد که این سرزمین اندوخته گذاری بسیاری در قسمت دفاع هوایی انجام دهد. این سرزمین پیشگام سیستم‌های دفاع هوایی می بود که بمب افکن XB-70 Valkyrie را قبل از ورود به خدمت از رده خارج و بلااستفاده و هواپیمای جاسوسی U-2 را در طول بحران موشکی کوبا سرنگون کرد. امروزه، روسیه دارای سیستم‌های دفاع هوایی لایه‌ای چشمگیری است که از اس-۵۰۰، اس-۴۰۰(اس-۳۰۰ ارتقا یافته)، اس-۳۰۰ و اس-۲۰۰ و سامانه‌های دفاع هوایی بین‌برد Panstir و Buk راه اندازی شده است. این مقاله زیاد تر بر روی سامانه های پدافند هوایی اس-۴۰۰ و اس-۳۰۰ تمرکز خواهد کرد.

اصرار شوروی و روسیه بر پدافند هوایی

هنگامی که اتحاد جماهیر شوروی فروپاشید، اوکراین و روسیه برخی از پیشرفته ترین سیستم های دفاع هوایی و موشکی جهان را به ارث بردند. در سال ۲۰۲۲، این دو سرزمین تا این مدت دو تا از بزرگترین انبارهای سیستم های دفاع هوایی جهان را در اختیار داشتند.

«دکترین جاری دفاع هوایی روسیه از رویکرد سه لایه ای پیروی می کند. این سیستم لایه ای به نیروهای پدافند هوایی روسیه اجازه می دهد تا مناطق ممنوعه منطقه ای ضد دسترسی (A2AD) تشکیل کنند که نفوذ به آنها دشوار است. بیشترین لایه این شبکه های دفاعی از سیستم های دوربرد همانند اس-۲۰۰، اس-۳۰۰ و اس-۴۰۰ منفعت گیری می کند که حباب‌های دفاع هوایی تا شعاع ۸۰۰ کیلومتر را فراهم می‌کنند.» – CSIS

به نظر می رسد که استراتژی قدیمی شوروی و روسیه جاری (ممانعت منطقه ای ضد دسترسی) برای اوکراین کار امد بوده است. یک سال قبل از ورود سامانه‌های دفاعی کمکی غربی به اوکراین، این سرزمین می‌توانست از حریم هوایی خود دفاع کرده و نیروی هوایی روسیه را از آن دور نگه دارد. به نظر می رسد که نیروی هوایی روسیه از قابلیت های SEAD (سرکوب دفاع هوایی دشمن) ملزوم برای نابودی جزء به جزء شبکه برخوردار نیست.

سیستم های دفاع هوایی زمین-پایه روسیه	نوع
Tor	ارتفاع پایین تا متوسط، سیستم موشکی سطح به هوای مختصر برد
Pantsir-S1	موشک سطح به هوای با برد متوسط
Buk	سیستم موشکی سطح به هوای با برد متوسط
S-300	سیستم موشکی سطح به هوا/ضد بالستیک با برد طویل متحرک
S-400	سیستم موشکی سطح به هوا/ضد بالستیک با برد طویل متحرک
S-500	سیستم موشکی سطح به هوا/ضد بالستیک ارتفاع بالا

تخمین های دقیق از تعداد هر یک از این سیستم ها که روسیه در انبارهای خود دارد دشوار است، اگرچه تعداد آنها زیاد است. در حالی که تایید شده که سیستم پاتریوت چندین جت جنگنده و هلیکوپتر روسی را سرنگون کرده است، تا این مدت اشکار نیست که چه تعداد جت اوکراینی توسط پدافند هوایی روسیه مورد اصابت قرار گرفته است. به طور معمول، جت های جنگنده اوکراینی (و روسی) از حریم هوایی محافظت شده توسط سیستم های دفاع هوایی دوربرد اجتناب می کنند.

سامانه های پدافند هوایی S-300/S-400

S-300
سیستم دفاع هوایی پیشرفته مهم روسیه اس-۳۰۰ و نوع ارتقا یافته آن، اس-۴۰۰ است. اس-۳۰۰ خانواده ای از سامانه های موشکی زمین به هوای دوربرد است که توسط اتحاد جماهیر شوروی گسترش یافته است (نام انتخاب شده در ناتو برای آن SA-10 Grumple است). این سامانه دفاع هوایی روسی، امروزه در تعداد بسیاری از کشورها از جمله چند سرزمین عضو ناتو همانند بلغارستان و یونان در خدمت است (یونان امکان پذیر S-300 های خود را در سال ۲۰۲۴ از سرویس خارج کرده باشد).

دارندگان سیستم دفاع هوایی S-300 (S-300PS, S-300PMU-1, S-300PMU-2 و غیره):

• الجزایر
• بلغارستان
• قزاقستان
• ویتنام
• ارمنستان
• چین
• روسیه
• یونان (امکان پذیر در سال ۲۰۲۴ آن ها را از سرویس خارج کرده باشد)
• آذربایجان
• مصر
• اوکراین
• اسلواکی (تا سال ۲۰۲۲)
• بلاروس
• ایران
• ونزوئلا

S-400

S-400 Triumf (با اسم رمز SA-21 Growler در ناتو) قبلاً S-300 PMU-3 نامیده می شد. S-400 در طول دهه ۱۹۹۰ گسترش یافت و در سال ۲۰۰۷ برای سرویس مورد تایید قرار گرفت. S-400 (و S-300) سیستم دفاع هوایی شبیه روسیه در روبه رو سیستم دفاع هوایی پاتریوت ایالات متحده است. تعداد بسیاری اس-۳۰۰ و اس-۴۰۰ در سه سال قبل نابود شده اند (از جمله توسط موشک های ATACMS ساخت ایالات متحده، موشک های انگلیسی-فرانسوی Storm Shadow/SCALP و دیگر سیستم های موشکی که در اختیار اوکراین قرار گرفته اند).

«سامانه دفاع هوایی اس-۴۰۰ برای انهدام انواع اهداف آیرودینامیکی و موشک های بالستیک با برد پرتاب بین ۳,۰۰۰ تا ۳,۵۰۰ کیلومتر است». – Rosoboronexport

کشورهای دارنده سیستم دفاع هوایی S-400 (S-300PMU-3):

• الجزایر
• روسیه
• چین
• بلاروس
• ترکیه
• هند

ملزوم به ذکر است که تفاوت بسیاری بین مشخصات گزارش شده و کارکرد واقعی این سامانه دفاع هوایی وجود دارد. این که یک پدافند هوایی تا چه مسافتی را می تواند پوشش دهد لزوماً به این معنی نیست که تا همان مسافت بتواند به شکلی قابل مطمعن با تهدیدها دچار بشود. در حالی که اس-۴۰۰ امکان پذیر برد شناسایی بیشتری نسبت به پاتریوت آمریکایی داشته باشد، پاتریوت می تواند اهداف را وقتی که در میدان دید قرار دارند، زیاد بهتر دیده و با آن ها دچار بشود. به عبارت دیگر، قیاس قابلیت های یک سیستم با قابلیت های سیستم دیگر بدون دانستن زیاد تر در رابطه نحوه کارکرد آنها زیاد دشوار است.

ویژگی های سیستم S-400 (به ادعای Rosoboronexport):

تعداد اهدافی که می تواند به طور همزمان با آن ها دچار بشود (SAM در کامل ترین تنظیمات)	حداکثر ۸۰/۱۶۰
موشک های مقصد	موشک های بالستیک مختصر و بین برد تاکتیکی
موشک هایی که توسط S-400 منفعت گیری می بشود	48N6E3 (48N6E2), 40N6E, 9M96E2
سیستم کنترل	سیستم کنترل 30K6E
برد در برابر اهداف آیرودینامیک	حداکثر ۳۸۰ کیلومتر- حداقل ۲.۵ کیلومتر
برد در برابر اهداف بالستیک	حداکثر ۶۰ کیلومتر- حداقل ۵ کیلومتر
محدوده ارتفاع در برابر اهداف آیرودینامیک	حداکثر ۳۰ کیلومتر- حداقل ۰.۰۱ کیلومتر
محدوده ارتفاع در برابر اهداف بالستیک	حداکثر ۲۵ کیلومتر- حداقل ۲ کیلومتر

S-500

S-500 Prometheus برای تکمیل سیستم S-400 طراحی شده است و اولین واحد آن انگارً در سال ۲۰۲۱ داخل خدمت شد (S-550 نیز برنامه ریزی شده است). گزارش های ضد و نقیضی در رابطه حالت عملیاتی آن و این که آیا واحدی از آن مورد اصابت قرار گرفته است، وجود دارد. S-500 قرار است جواب روسیه به سامانه THAAD آمریکا باشد که برای درگیری با اهداف در ارتفاع بالا طراحی شده است. در حالی که پاتریوت زیاد تر به گفتن یک سیستم دفاع هوایی با برد متوسط برای درگیری با طیف وسیعی از اهداف طراحی شده، THAAD برای درگیری با اهداف در ارتفاع بالای خارج از دسترس پاتریوت ساخته شده است.

سیستم های دفاع هوایی روسیه/شوروی پرطرفدار می باشند

امروزه تعداد بسیاری از کشورهای جهان از سیستم‌های دفاع هوایی شوروی و روسیه منفعت گیری می‌کنند. سامانه‌های پدافند هوایی یکی از صادرات نظامی مهم روسیه قبل از تصویب قانون CAASTA در ایالات متحده (که کشورهای خریدار تسلیحات پیشرفته روسی همانند جت‌های جنگنده و سیستم‌های دفاع هوایی تحریم می‌کند) می بود.

خرید سامانه های دفاع هوایی روسیه به موضوعی حساس تبدیل شده است. به گفتن مثال، ترکیه بعد از خرید سامانه اس-۴۰۰ از برنامه گسترش و دریافت F-35 اخراج شد، در حالی که ایالات متحده به هند برای خرید اس-۴۰۰ معافیت داد (در هر صورت ایالات متحده F-35 را به هند نمی فروشد). در سال های تازه، صادرات جت های جنگنده روسیه سقوط کرده است. حالت دفتر خواست S-300/S-400 روسیه اشکار نیست (هند تا این مدت چشم به راه تحویل سیستم های خواست داده شده در سال های پیش است).

افزایش رقابت در حوزه پدافند هوایی

در حالی که اتحاد جماهیر شوروی و روسیه سال ها است که تامین کننده ستون های مهم دفاع هوایی تعداد بسیاری از کشورهای جهان بوده اند، آینده نامشخص است. قانون CAASTA خرید این سامانه‌ها را برای کشورها دشوار می‌کند (ترکیه از وقتی که ایالات متحده آن را از پروژه جنگنده اف-۳۵ خراج کرد، تلاش کرده مصالحه‌ای برای پذیرفتن مجدد در این برنامه بیابد).

علاوه بر این، تعداد بسیاری از کشورها در حال ساخت یا گسترش رقبای دفاعی مختصر، متوسط ​​و بلند برد خود می باشند (همانند باور ۳۷۳ ایرانی، HQ-9 و HQ-22 چینی، L-SAM کره جنوبی، Siper ترکیه، و دیگران). کشورهای اروپایی (NASAM، SAMP/T، و Iris-T) و اسرائیل (به گفتن مثال خانواده David’s Sling و Arrow) مجموعه ای از سیستم های بومی دفاع هوایی خود را گسترش داده اند. برخی از این سامانه‌های دفاع هوایی، همانند NASAMS نروژی و فلاخن داوود اسرائیل، تا حدودی پروژه‌هایی با شراکت ایالات متحده می باشند.

جنگنده های غربی نیز در دفاع هوایی مورد منفعت گیری قرار می گیرند

ملزوم به ذکر است که همه پدافندهای هوایی زمین-پایه نیستند. بخشی از علت وجود سیستم‌های پدافند هوایی به ظاهر کمتر در کشورهای غربی این است که جت‌های جنگنده زیاد تر قسمت بسیاری از این نقش را بر مسئولیت می گیرند (در برابر پهپادها و موشک‌های کروز). به نظر می رسد که F-16 Fighting Falcon های اوکراین زیاد تر در نقش دفاع هوایی مورد منفعت گیری قرار می گیرند.

اخیراً اوکراین ادعا کرد که یک F-16 با سرنگونی شش موشک کروز در یک مأموریت (چهار موشک کروز با چهار موشک هوا به هوا و دو موشک با توپ) رکوردی را در این عرصه به ثبت رسانده است. جنگنده‌های اسرائیلی، آمریکایی و بریتانیایی نیز در سال ۲۰۲۴ برای رهگیری موشک های شلیک شده از ایران علیه اسرائیل مورد منفعت گیری قرار گرفتند.

کارکرد ترکیبی S-300 و S-400

ایران سال‌ها برای خرید سامانه‌های S-300PMU-2 روسی تلاش کرد، تا این که در نهایت، چهار سامانه را خریداری کرد و آن ها را تا سال ۲۰۱۶ تحویل گرفت. ایران این چنین مدعی است که سامانه موشکی دوربرد باور-۳۷۳ تشکیل داخل، نسبت به سامانه اس-۳۰۰ روسیه برتری دارد. باور-۳۷۳ اولین بار در آگوست ۲۰۱۶ و به طور رسمی در سال ۲۰۱۹ رونمایی شد و ایران اظهار کرده است که علاقه ای به خرید اس-۴۰۰ های تازه از روسیه ندارد. ایران مدعی است که نوع ارتقا یافته باور-۳۷۳ رقیب اس-۴۰۰ است.

در ۱۶ مه ۲۰۲۳، پاتریوت‌های اوکراینی از یک دعوا جمعی (که شامل ۶ موشک مافوق صوت Kh-47M2 Kinzhal می بود) جلوگیری کردند. سرباز نیروی هوایی ارتش ایالات متحده و اپراتور پاتریوت گروهبان اتان لانگ خاطرنشان می کند که این دعوا درست در حد توانایی های سیستم پاتریوت می بود. با این حال، او اصرار می کند که این بسته تهاجمی چیزهای بیشتری در رابطه توانمندیهای سیستم‌های روسی را آشکار کرد. او می گوید برنامه ریزان روسی به گمان زیادً فکر می کردند که این بسته تهاجمی برای تسلط بر پاتریوت کافی است چون می توانست اس-۳۰۰ یا اس-۴۰۰ روسی را زمینگیر کند.

بزرگترین سامانه پدافند هوایی زمین-پایه جهان

روسیه امکان پذیر بزرگترین سیستم دفاع هوایی زمین-پایه جهان را داشته باشد (حداقل اگر نیروی دریایی ایالات متحده تجهیزبه Aegis را نادیده بگیریم). اس-۳۰۰ ها و اس-۴۰۰ ها هم چنان سیستم های دفاع هوایی قدرتمندی به شمار رفته و در سراسر جهان تقاضا دارند. با این حال، ثابت کرده اند که در برابر انواع تهدیدات در اوکراین صدمه پذیر می باشند. علاوه بر این، تغیرات تازه در خاورمیانه این سوال را نقل می‌کند که سیستم‌های دفاع هوایی روسیه در برابر پلتفرم های پیشرفته همانند جت جنگنده نسل پنجمی F-35 Lightning II چه مقدار مؤثر می باشند.